Rys historyczny organów Kościoła Zamkowego

ORGANY Kościoła pw. św. Jacka w Słupsku.

Prospekt organów - zdjęcie z pocz. XX wieku
wykonane z nieistniejącej bocznej empory.
Widoczne po obu stronach boazerie ozdobione akantem
prawdopodobnie były XIX-wiecznym dodatkiem.

         Organy w Kościele Świętego Jacka w Słupsku przeszły wiele. Prawie nigdy nie sprawowały się dobrze. Powodem tego stanu rzeczy były pożary, dewastacje świątyni, także remonty przeprowadzane w instrumencie przez "fachowców".
         Czyżby mieszczanie nie dopełnili ostatniej woli swojego władcy, fundatora organów - Księcia Ernesta Bogusława de Croy, który w testamencie swoim przeznaczył pewną kwotę pieniędzy i polecił dbać o organy?
         Różnie z tym bywało. Dziś mamy w Słupsku zrekonstruowany instrument, a duch Księcia jest spokojny, bowiem Król Instrumentów zasiadł ponownie na tronie, a Słupszczanie wypełnili ostatnią wolę ostatniego z rodu Gryfitów.

Prospekt organów - stan po rekonstrukcji.

Żeby wybudować dziś nowy instrument potrzeba wielkiego nakładu środków. Jest to niemożliwe bez strategicznego sponsora tzw. Mecenasa Sztuki. Podobne realia panowały za czasów Księcia Bogusława. Mimo tego iż był on chierarchą kościelnym nie posiadał wystarczających środków finansowych na budowę organów. Postanowił zrzec się na rzecz elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma wszelkich praw do biskupstwa w Kamieniu Pomorskim.

Tak mogło wyglądać wnętrze kościoła
za czasów Księcia de Croy.
Zdjęcie z końca XIX wieku.

Tytułem tego układu otrzymał 100.000 talarów. Świadom swej szczególnej roli, jako ostatni potomek wymarłego rodu książąt zachodnio pomorskich - Gryfitów, miał ambicje upamiętnienia wielkości swych przodków oraz samego siebie. Działalność mecenasa sztuki rozpoczął od książęcego kościoła. Tutaj m.in. ufundował barokowe organy umieszczone na chórze i mocą swojego testamentu z 1681 roku przeznaczył sumę 100 talarów na utrzymanie i konserwację organów.

1654r.	Zlecenie budowy organów dla Paula Fishera organmistrza przebywającego w Darłowie oraz dla tokarza Hansa Eddelwer, również z Darłowa.
1655r.-1657r.	Prace przy budowie instrumentu. Budowę kończy zięć Fischera, organmistrz Michał Beriegel, który następnie buduje - na zlecenie księcia von Croya - organy w katedrze w Kamieniu Pomorskim.
1892r.	Poważne uszkodzenie instrumentu na skutek pożaru kościoła.
ok. 1893r.	Odbudowa kościoła. Nieudana próba zrekonstruowania pierwotnego instrumentu. Z braku środków przeprowadzono tylko studia historyczne nad instrumentem.
pocz. XX wieku	Od czasu pożaru organy wielokrotnie przebudowywane i dekompletowane.
1910r.-1911r.	Największa przebudowa: zmiana dotychczasowej traktury mechanicznej na trakturę pneumatyczną, zmiana barokowego zespołu dźwięków na zespół dźwięków romantyczny. Wyłączenie z użycia pozytywu, przeznaczenie go na szafkę z nutami dla organisty.
po 1920r.	Przekazanie Archiwum Państwowemu w Szczecinie akt dotyczących odbudowy słupskiego kościoła przez władze nadzoru budowlanego rejencji w Koszalinie. Wśród dokumentów odpis kontraktu w sprawie budowy organów między ks. von Croyem a Fischerem i Eddelwerem.
do 1939r.	Wykonanie wyciągów opisanych wyżej dokumentów przez konserwatora zabytków prowincji pomorskiej.
1939r-1945r.	Akta wciągnięte do ewidencji szczecińskiego Archiwum giną podczas wojny. Wojenną zawieruchę przetrwają tylko urzędowe wyciągi przechowane w ewangelickim Kirchliches Landesarchiv Greifswald.
1947r.	Remont instrumentu przez organmistrza W. Vöelknera z Duninowa.
ok.1947r.	Przerwanie remontu instrumentu w kościele zamkowym. Podczas budowy organów w kościele NMP organmistrz Stanisław Truszczyński z Włocławka wymontował z zabytkowego instrumentu u św. Jacka sekcję pedałową oraz sekcję jednego z manuałów aby uzupełnić braki materiału dźwiękowego w organach w kościele NMP.
lata 50-te - lata 70-te	Książęcy instrument milknie na wiele lat.
1972r.	Organmistrz Jarzembowski z Miastka uzupełnił brakujące piszczałki.
1981r.	Ostatni remont instrumentu przeprowadzony przez organmistrza Z.Kamińskiego z Warszawy. Budowa sekcji pedałowej.
1981r.-1996r.	Instrument służył liturgi oraz letnim Koncertom Muzyki Organowej i Kameralnej. Ekspertyza Mariana Dorawy wstępnie zarysowująca problem rekonstrukcji. Dzięki corocznym przeglądom organmistrza J. Mollina z Chojnic instrument jest sprawny. Jednak jego kondycja z roku na rok spada.
lata 90-te	Prace konserwatorskie przy prospekcie organowym. Eksperci stwierdzają, że organy z kościoła św. Jacka należy zrekonstruować.
listopad 1996r.	Powstało w Słupsku Stowarzyszenie Rekonstrukcji Organów Kościoła Zamkowego, założone przez pasjonatów muzyki organowej, na którego czele stanął nauczyciel muzyki - Janusz Dudziński.
1996r.-2000r.	Pozyskiwanie środków finansowych w kraju i za granicą. Działalność koncertowa stowarzyszenia.
2000r.	Rozpoczęcie prac przy demontażu instrumentu.

Trójwieżowe frontowe oprawy
przedniego pozytywu
- lata 90-te XX wieku Stół gry (widok z góry)
- lata 90-te XX wieku Szafa główna
pryncypał 8' - lata 90-te XX wieku

Trójwieżowa frontowa
oprawa szafy głównej
(środkowa i prawa)
- lata 90-te XX wieku
Organy Kościoła Zamkowego w Słupsku odzwierciedlają budownictwo organowe w Środkowej Europie z okresu jego największego rozwoju. Składają się z instrumentu zasadniczego oraz pozytywu przedniego umieszczonego na balustradzie chóru. Prospekt został bogato ozdobiony akantem, rzeźbionymi postaciami aniołów, atlasów, tarczami herbowymi. Dodatkową wartość posiadały nie istniejące dziś ruchome skrzydła, które zakrywały obie prospektowe części.
Janusz Dudziński

Instrument mógł zachować oryginalną dyspozycję nawet do końca XIX wieku. Niestety pożar kościoła uszkodził także organy. Po pożarze (1892r.) do końca XX wieku funkcjonowała romatyczna dyspozycja, będąca efektem licznych remontów i przebudowy instrumentu.

Pedał	I manuał	II manuał
Pedal coppel Violon 16' Nieczynny Posaune 16' Nieczynny Octav 8' Subbas 16' Gedacktbas 8'	Trompett 8' Mixtur 5fach Superoctav 2' Quinte 2²/₃' Octav 4' Gemshorn 4' Gedackt 8' Gamba 8' Principal 8' Bourdun 16' Manual coppel II-I	Liebl.gedact 8' Rohrflote 8' Salicionel 8' Principal 4' Flauto travers 4' Calcanten glocke Przyc.: Tutti Man.: c-f3 Ped.: C-d1

Trójwieżowa frontowa
oprawa szafy głównej

Dawny kontuar z pneumatyczną trakturą gry
oraz rejestracji. Przy organach Pekka Pakarainen (Finlandia)
podczas koncertu w roku 1995.

Pierwotny instrument został odtworzony w 2002 r. na podstawie wyciągów konserwatora zabytków Pomorza Zachodniego z okresu międzywojennego. Ich wiarygodności kwestionować nie można. Dziś dyspozycja instrumentu po rekontrukcji wygląda następująco:

Pedał	Rück-Positiv (I man.)	Oberwerk (II man.)	Brück-Positiv (III man.)
Rejestry po lewej stronie Gedackt 16F Gedackt 8F Posaun 16F Trommet 8F Rejestry po prawej stronie Qintadena 8F Nachthorn 4F Octawa 4F Bass Pfeiffe 1F Sordun 16F Cornet 2F	Rejestry w szafie pozytywu Principal 4F Floit 8F Quintadena 4F Superoctava 2F Waldfloit 2F Suifloit 1¹/₃F Trommet 8F Cromhorne 8F	Rejestry po lewej stronie Bordun 16F Gemshorn 8F Oktava 4F Holquint 3F Sedecima 1¹/₃F Rejestry po prawej stronie Principal 8F Quintadena 8F Rohrfloit 4F Oktava 2F Mixtur 4ch	Rejestry po lewej stronie Floit 8F Principal 2F Knopf-Regal 8F Rejestry po prawej stronie Floit 4F Cimbell 3ch * * * Poł.:III-II Man.: c,d-c³ Ped.: C,D-d¹

Na zdjęciu kontuar
po rekonstrukcji organów.
Po obu stronach mechanicznych klawiatur
rozmieszczone są klucze rejestrowe
traktury mechanicznej.

Klucze rejestrowe pozytywu
umieszczone są za plecami organisty
w szafie małych organów.